عدم اطلاع ملائکه از سرّ الهی در ذات انسان

باطل بودن اعتراض ابلیس و پاسخ خداوند به او

ولی صحبت در این است که وقتی امر پروردگار به ملائکه می‌آید: ﴿قَالَ إِنِّيٓ أَعۡلَمُ مَا لَا تَعۡلَمُونَ﴾¹، این بدبخت بیچاره هم باید این امر پروردگار را امر جدی و مولوی و ربوبی تلقی کند. همان‌طور ‌که آن بندگان خدا [ملائکه] ﴿بَلۡ عِبَادٞ مُّكۡرَمُونَ * لَا يَسۡبِقُونَهُۥ بِٱلۡقَوۡلِ وَهُم بِأَمۡرِهِۦ يَعۡمَلُونَ﴾؛² بندگانی هستند که از این امر اطاعت کردند، خب او هم اطاعت می‌کرد؛ طوریش نمی‌شد. چطور اینکه ملائکه اطاعت کردند و تقرب یافتند، این هم این عمل را انجام می‌داد؛ درحالتی‌که این کار را نکرد و مورد سخط و غضب پروردگار واقع شد.

صحبت در اینجاست:

﴿قَالَ يَـٰٓإِبۡلِيسُ مَا مَنَعَكَ أَن تَسۡجُدَ لِمَا خَلَقۡتُ بِيَدَيَّ﴾؛³

«ای ابلیس! چه‌چیز تو را منع کرد از اینکه سجده کنی به آن کسی که او را با دست خودم خلق کردم؟»

این نکته‌ای بود که باید به آن توجه کرد. آن را که من با دست خودم خلق کردم [و] ملائکه در آن شرکت نداشتند. ﴿لِمَا خَلَقۡتُ بِيَدَيَّ﴾

قدرت و احاطۀ ابلیس در گمراه‌کردن انسانها

ابلیس می‌داند که نظام عالم برعهدۀ جبرئیل و میکائیل و اسرافیل و عزرائیل و امثال‌ذلک است. ابلیس [همراه] با خود ملائکه و ملائکۀ مقرّب بوده است. ابلیس از جریان عالَم اطلاع دارد؛ ابلیس مرد ملاّ و دانشمندی بوده! عقلش از خیلی‌ها که ادعا می‌کنند، خیلی بیشتر است! ابلیس خیلی ملاّ و عالم است. ابلیس کسی است که از اسرار خلقت اطلاع دارد، حالا وارد این قضیه نشویم؛ خلاصه سربسته و دربسته، خیلی چیزها می‌داند. این ابلیس همان کسی است که قسم می‌خورد و می‌گوید:

﴿قَالَ فَبِعِزَّتِكَ لَأُغۡوِيَنَّهُمۡ أَجۡمَعِينَ * إِلَّا عِبَادَكَ مِنۡهُمُ ٱلۡمُخۡلَصِينَ﴾.⁴

«قسم به ذات و عظمتت» اگر به همۀ عمرش یک حرف راست نزده، اینجا حرف راست زده است! می‌گوید: «قسم به ذات و عظمتت تمام بنی‌آدم را اغواء می‌کنم، مگر چند نفری و یک دستۀ خاص.»

یعنی هم سر من را کلاه می‌گذارد هم سر شما را؛ هم افراد عامی هم افراد عالم. تمام بنی‌آدم از دست این بزرگوار(!) جان به در نمی‌برند، مگر ﴿إِلَّا عِبَادَكَ مِنۡهُمُ ٱلۡمُخۡلَصِينَ﴾. قسم خورده دیگر! ابلیس وقتی‌ حرفی می‌زند، پایش هم می‌ایستد؛ واقعاً هم پایش می‌ایستد! برای نفوذ در قلوب بنی‌آدم هزار راه می‌داند. یک راه را ببندی، از یک راه دیگر می‌آید؛ آن راه ببندی، از راه دیگر می‌آید؛ تمام راه‌ها را سد کنی، از یک جای دیگر می‌آید. این‌قدر این آدم عجیبی است!