روح و ادراک داشتن اجرامِ سماوی

و تمام این آسمان دارای عقل، شعور، حیات، علم و قدرت‌اند. تمام اجرام سَماوی شاعرند و ادراک دارند؛ [منتها] ما احساس نمی‌کنیم. تمام کواکب دارای عقل و شعور هستند و مطیع پروردگارند؛ منتها ادراک این مقام و ادراک حیات آنها با این حواسِ ظاهر قطعاً امکان ندارد و هر‌کدام از اینها اطاعت پروردگار را دارند و در آن مسیری که خداوند برای آنها مقدر کرده، حرکت می‌کنند.

ادلۀ ادراک اجرام سماوی

دلالت خطاب امام سجاد علیه السّلام بر ادراک ماه

امام سجاد علیه السّلام هنگام رؤیت هلال، خطاب به ماه می‌فرمودند:

أیُّها الخلقُ المُطیعُ الدّائِبُ السّریعُ، المُتَرَدِّدُ فی منازِلِ التّقدیرِ، المُتَصَرِّفُ فی فَلَکِ التَّدبیر.¹

«اى مخلوقى كه مطيع اراده و مشيّت پروردگار هستی و در حركت استمرارى خود با سرعت در مدارهایى كه براى تو تعيين شده است به پيش مى‌روى و در نظام اراده و تدبير به هر صورت و گونه درمی‌‌آیى.»²

اگر قرار باشد در ماه روح اطاعت نباشد و ادراک نداشته نباشد، این کلام امام سجاد لغو است؛ به چیزی که ادراک ندارد، خطاب نمی‌کنند. اطاعت از شرایعِ³ اختیار است. ماه با اختیار خود، در آن عالَم و روحانیت و نفسانیتِ مخصوص به خود، به‌دنبال مسیری که پروردگار برای او تعیین کرده، حرکت می‌کند. اطاعت او با اطاعت ما مختلف است؛ نه‌اینکه او نفس و جان و روح ندارد، نه‌خیر!

شمس و قمر و ستارگان و سَیارات و ثَوابِت⁴ تمام اینها عقل و شعور و حیات دارند که حضرت می‌فرماید: ای قمری که تو اطاعت امر پروردگار را می‌کنی. المُطیعُ؛ مطیع هستی، الدّائِبُ السَّریع؛ و در کار خودت جدیّت داری و از امر پروردگار تخطّی نمی‌کنی!»

ماه مانند ما دارای نفس و روح است. ابن‌سینا در کتاب شفا می‌فرماید: «و أنَّ السَّماءَ حَیَوانٌ مُطیعٌ لِلّه.» ⁵ آسمان مانند ما حیات دارد؛ حَیَوان است و روح حَیَوانیت و حیات در آسمان وجود دارد. در اجرام سماوی روح حیات وجود دارد. مُطیعٌ لِلّه اینها اطاعت خدا را می‌کنند و اطاعت خدا یعنی گردش و حرکت بر همان اساسی که پروردگار برای اینها مقدَّر کرده است. این را می‌گویند: «اطاعت خدا».