سر وجودی انسان

لابد از بیانات و عرایض روزهای گذشته متوجه این نکته‌ که خداوند در این آیه تذکر فرموده است شده‌ایم که علت سجدۀ ملائکه به چه جهت است و امیدواریم که راجع به این جهت در روزهای بعد بحث کنیم.

﴿فَقَعُواْ لَهُۥ سٰجِدِينَ * فَسَجَدَ ٱلۡمَلَـٰٓئِكَةُ كُلُّهُمۡ أَجۡمَعُونَ﴾¹ «تمام ملائکه، بدون استثنا به حال سجده درآمدند و سجده حضرت آدم را نمودند.» [ملائکه] همین سجده [مانند سجده انسان را] انجام دادند؛ در روایت داریم [که] همین حالت سجده‌ای که انسان دارد، ملائکه هم همین حالت سجده را دارند.² در بعضی از روایات هست که بعضی از ملائکه تا به آخر در حالت رکوع‌اند؛ بعضی از ملائکه تا به آخر در حالت سجودند؛ بعضی از ملائکه در حالت قیام‌اند و در حال قیام، تسبیح و تحمید پروردگار را به جا می‌آورند³ سجده‌ای که ملائکه می‌کنند با سجده‌ای که انسان می‌کند از نقطۀ ‌نظر خصوصیّات تقریباً توافق و انطباق دارد.

ملائکه همه سجده حضرت آدم را نمودند و به سجده کردن افتادند. ﴿إِلَّآ إِبۡلِيسَ﴾؛⁴ «از میان همۀ اینها، ابلیس سجده نکرد.»، ﴿أَبَىٰ وَٱسۡتَكۡبَرَ وَكَانَ مِنَ ٱلۡكَٰفِرِينَ﴾؛⁵ «اِبا کرد و استکبار کرد و از کافرین بود.» خداوند خطاب می‌کند به ابلیس: ﴿مَا مَنَعَكَ أَلَّا تَسۡجُدَ إِذۡ أَمَرۡتُكَ﴾؛⁶ «چه چیز تو را منع کرد از اینکه سجده کنی، وقتی که من امر می‌کنم سجده کن؟» ﴿قَالَ يَـٰٓإِبۡلِيسُ مَا مَنَعَكَ أَن تَسۡجُدَ لِمَا خَلَقۡتُ بِيَدَيَّ﴾؛⁷ این آیه آیه دیگری است. «چرا به آن که من با دست خودم خلق کردم و ساختم سجده نکردی؟»

عالم نبودن ملائکه و ابلیس به سرّ خلقت انسان

به مناسبت مجلس اقتضا می‌کند که بین‌الهلالین این نکته را تذکر بدهم:

ابلیس و ملائکه از یک نقطه‌نظر اشتراک و از نقطه‌نظر دیگر افتراق داشتند: اشتراک بین آنها این بود که هم ملائکه و هم ابلیس عالِم به خلقت انسان نبودند؛ از این نظر فرقی نداشتند. ﴿قَالُواْ سُبۡحٰنَكَ لَا عِلۡمَ لَنَآ إِلَّا مَا عَلَّمۡتَنَآ﴾؛⁸ و ⁹ «ملائکه گفتند: خدایا ما نمی‌دانیم در این آدم چیست. ما به این آدمی که اسماء حسنای خود را به‌نحو جمع و کلیّت در او قرار داده‌ای اطّلاع نداریم.»