تعبّد، تنها راه رسیدن به واقع و قرب پروردگار

پس شیطان خیلی باید قوی باشد! خدا چه قدرتی به او داده که حاجب و مانع انسان می‌شود با هر قدرت و در هر مقامی که باشد و زورش می‌چربد؛ ﴿إِلَّا مَا رَحِمَ رَبِّي﴾!¹ مگر آنجایی که دیگر خدا دست انسان را بگیرد و انسان عجز خودش را آشکار کند؛ آنجا رحمت پروردگار متعال بر قهر و غضبش غلبه دارد و شیطان نمی‌تواند کاری انجام دهد.

اطلاع از آینده، منشأ اعتراض ملائکه به خلقت آدم

به‌واسطۀ خلقت آدم، ملائکه به خدا اعتراض کردند، [چون] بر آینده اطلاع داشتند.

﴿قَالُوٓاْ أَتَجۡعَلُ فِيهَا مَن يُفۡسِدُ فِيهَا وَيَسۡفِكُ ٱلدِّمَآءَ وَنَحۡنُ نُسَبِّحُ بِحَمۡدِكَ وَنُقَدِّسُ لَكَ قَالَ إِنِّيٓ أَعۡلَمُ مَا لَا تَعۡلَمُونَ﴾.²

«ملائکه عرضه داشتنند: خدایا! تو داری افرادی را خلق می‌کنی و می‌آفرینی که آدم‌های مفسد و خون‌ریزی هستند [درحالی‌که ما موجوداتی هستیم که با حمد و سپاس تو، تسبیح و تقدیس تو را به‌جای می‌آوریم؟! خداوند گفت: من می‌دانم چیزی را که شما نمی‌دانید!]»

اشتباه بعضی از مفسّرین در بیان علت اعتراض ملائکه و پاسخ آن

بعضی از آقایان می‌فرمایند:

ملائکه علم به غیب و آینده ندارند. از آنجا که قبل از خلقت آدم، افرادی در این دنیا زندگی می‌کرده‌اند که اهل خون‌ریزی و فساد و امثال‌ذلک بوده‌اند، ملائکه این نسل را هم به نسل ماسبق تشبیه کردند و گفتند: «آن افراد سابق روی کرۀ زمین این‌طور بودند؛ از خلقی که قبلاً خلق کردی چه طرْفی بستی و چه نتیجه‌ای بردی که حالا داری دوباره مثل آنها را درست می‌کنی؟!»³

﴿قَالُوٓاْ أَتَجۡعَلُ فِيهَا مَن يُفۡسِدُ فِيهَا ﴾؟! در آن فساد بکند! ولی به نظر می‌رسد که این مسئله ناتمام است؛ به‌جهت اینکه ملائکه در عالم مجردات هستند و مجرّد، مافوق ماده است. در عالم مجردات که عالَم ثوابت است همه‌چیز به‌طور ثبوت وجود دارد و احتیاجی به مرور زمان نیست. کسی که به عالم تجرد ورود پیدا کند احتیاج به مرور زمان ندارد که زمان بگذرد؛ تمام ماقبل و مایَتَأخَّر برایش روشن است. زمان برای من و شما مطرح است که با گذشت آن، مسائل برای ما روشن می‌شود؛ اما افرادی که به عالم ملکوت برسند، دیگر زمان در آنجا مطرح نیست، تمام آنچه قبلاً بوده و بعداً خواهد آمد همه به‌طور یکنواخت جلوی چشمان آنها هست. بنابراین ملائکه نه‌تنها از ماقبل، بلکه از مابعد هم اطلاع دارند.