اوامر تکوینی

أعوذُ بِاللهِ مِنَ الشَّیطانِ الرَّجیم

بِسمِ اللهِ الرَّحمنِ الرّحیم

الحَمدُ للهِ ربِّ العالَمین

ثُمَّ الصَّلاةُ و السَّلامُ عَلیٰ سَیَّدِنا و نَبیِّنا 

و حَبیبِ قُلوبِنا و طَبیبِ نُفوسِنا أبی‌القاسمِ المُصطَفیٰ محمدٍ 

و عَلیٰ آلِ بَیتِهِ الطَّیِّبینَ الطّاهِرینَ المَعصومینَ المُکَرَّمینَ

وَ اللَّعنُ عَلیٰ أعدائِهِم أجمَعینَ مِنَ الآنَ إلیٰ قیامِ یَومِ الدّین

قال اللهُ تَعالیٰ فی کِتابِه:

﴿وَإِذۡ قَالَ رَبُّكَ لِلۡمَلٰٓئِكَةِ إِنِّي جَاعِلٞ فِي ٱلۡأَرۡضِ خَلِيفَةٗ﴾.¹

در دهۀ گذشته که ایّام ماه صفر بود، راجع به آیات خلقت آدم تا حدودی صحبت شد. و منظور من از مطرح کردن این آیۀ شریفه، نحوۀ سیر صعودی و نزول انسان از مبدأ ذات ربوبی به عالم ناسوت و سپس بازگشت دوبارۀ او به آن مقصد و مبدأ أعلیٰ بود و اطوار و حالاتی که ممکن است برای انسان در طول این سیر صعودی و نزولی پیش آید.

البتّه با مطرح شدن مطالب دیگر و ضمیمه شدن مسائل دیگر، این بحث ناتمام ماند و إن‌شاءالله به حول و قوۀ خدا تا آنجا که مجالی باشد دنبالۀ آن مطلب را در این چند روز می‌گیریم. چون طبق معمول این بار هم مثل بارهای گذشته، قرعۀ فال به نام من بیچاره و دیوانه زدند!² تا خدا چه خواهد و مطلب به کجا برسد.

در این آیۀ شریفه که یکی از دقیق‌ترین و ‍‍‍ پیچیده‌ترین معانیِ عرفانی و دینی گنجانده شده است، خداوند متعال پرده از روی یکی از رازترین و سِر‌ترین مطالب برمی‌دارد. تا آنجایی که فهم و ادراک ما اجازه می‌دهد، می‌توانیم بگوییم که شاید دقیق‌ترین و مهم‌ترین آیه در قرآن مجید، این آیه باشد.

تا آنجایی که در نظر دارم، مطلب ما در این آیه منتهی به این شد که چطور خداوند متعال دربارۀ خلقت انسان می‌فرماید: ﴿لِمَا خَلَقۡتُ بِيَدَيَّ﴾؛³ «من انسان را با دست خود خلق کردم.» درحالی‌که دربارۀ دیگر موجودات این مطلب را ندارد. منظور از این دو دست چیست؟

اوامر تکوینی و تشریعی

برای پیگیری این قضیّه و اشکالاتی که ممکن است در طول این مبحث پیش بیاید، مقدّمتاً به ذکر این نکته می‌پردازیم: اوامر پروردگار بر دو گونه است: اول اوامر تکوینی؛ دوم اوامر تشریعی.