بررسی حیثیت ظاهری و باطنی اعمال در اتصاف به حسن و قبح

اعوذ باللَه من الشیطان الرجیم‌

بسم اللَه الرحمن الرحیم‌

اذَا رَأیتُ مَولاى ذُنُوبِى فَزِعتُ، وَ اذَا رَأیتُ کرَمَک طَمِعتُ فان عفوت فخیر راحم و ان عذبت فغیر ظالم.

وقتی که به گناهانم توّجه کنم از وحشت به دهشت می‌افتم، و به خاطر سنگینی این گناهان، امید من به یاس مبدل می‌شود و از خود قطع امید می‌کنم، و سعادت خود را دیگر، نابود می‌بینم و وقتی که نگاه به کرم تو کنم و به بزرگواری تو نگاه کنم، طمع من نسبت به فلاح و رستگاری من زیاد خواهد شد و آن وحشت از بین خواهد رفت و گناهان در نظر کرم تو، ناچیز جلوه خواهند کرد، گناهان من، دیگر نمی توانند در قبال آن کرم تو عرض اندام کنند.

این فرمایش امام سجاد علیه‌السّلام است که در این دعا به خدا عرضه می‌دارد.

خدمت رفقا عرض شد که آنچه که متّصف به حسن و قبح است و آنچه که متّصف به مدح و ثنا است و آنچه که زیبنده برای قضاوت در محکمه عقل و محکمه وجدان است، عبارت است از: آن عمل خارجی انسان نیست، آن عمل خارجی، جایگاهی در این محکمه ندارد، و صرفاً یک واقعیت خارجی است که نه متّصف به حسن می‌شود و نه متّصف به قبح می‌شود، یک فعل خارجی است مثل همه افعال، مثل همه حرکت ها. اگر یک سنگی از جای خود حرکت کند، آب بیاید و یک سنگ را از جای خود حرکت بدهد و یک چند متر آن طرف تر ببرد شما به این حرکت سنگ چه می‌گویید؟

می‌گویید کار خوبی کرده این سنگ، یا کار بدی کرده یا هیچ قضاوتی در این جا انجام نمی‌شود، زیرا نه آب با اراده و اختیار و تکلیف خود آمده، این عمل را انجام داده، و نه سنگ در اینجا آمده و از روی تکلیف از جای خودش حرکت کرده، یه چهار پنج متری رفته آن طرف تر، هیچ کدام. این یک عملی است که در خارج انجام شده و تحقّق خارجی پیدا کرده و نه مستوجب به مدح است و نه مستوجب به ذم است، درست تمام افعال آدمی در این دنیا همین، مثل حرکت این سنگ می‌ماند، هیچ وصفی به این حرکت انسان بار نمی شود، هیچ نعتی برای افعال انسان نمی‌آید، هیچ نعتی نمی‌آید.