شهرت و تأثیر تکوینی افعال و کردار انسان

فریبنده بودن ظاهر افراد

اینکه امام سجاد علیه السّلام می‌فرماید:

«نگاه نکنید به ظاهر مردم، به نماز مردم و به روزۀ مردم، بلکه ممکن است این نمازها و این روزه‌ها در راستای اهدافی غیر از خلوصِ سلوک طریق الی اللَه و غیر از نیّت اقتراب مرضای الهی باشد.»¹

همین است.

ما ظاهر را نگاه می‌کنیم: به‌به! چقدر مناسب، آرام, با طمأنینه، چقدر با کلماتِ پسندیده و بلیغ و ادبی و ادیبانه و جملات شیرین و سخنان جذاب و مردم‌جمع‌کن؛ به‌به! آقا، این‌طور می‌فرمایند, چقدر خوب مطلب را تقریر می‌کنند, کسی مانند او نیست. عجیب است!

ظهور حالات نفسانی افراد در کلام و نوشته آنها

من خیال می‌کنم این مطلب را که الآن یادم آمد, یک‌وقت خدمت رفقا هم عرض کرده‌ام. در زمان سابق شخص نویسنده‌ای بود که الآن فوت کرده است. من صحبت‌های ایشان را گوش نداده بودم و فقط کتابی را از او خوانده بودم. آقا اتفاقاً ما هر وقت این کتاب را باز می‌کردیم و می‌خواندیم, منقلب می‌شدیم؛ یعنی یک کدورت و ظلمتی پیدا می‌کردیم! حالا دست هم برنمی‌داشتیم، مدام می‌خواندیم؛ حالا بقیه‌اش را برای فردا می‌گذاشتیم. آقا فهمیدی چه خبر است, خب رها کن دیگر! دو صفحه خواندی و فهمیدی دیگر چیست؛ نه! حالا این‌قدر که تعریف می‌کنند, بخوانیم ببینیم داخل آن چیست؟! این‌قدر که می‌گویند این چه هست و چه هست و چه هست. دوباره بیست صفحۀ دیگر می‌خواندیم, حالمان گرفته می‌شد و دوباره کدورت و ظلمتی پیدا می‌کردیم، نه‌خیر دوباره ببینیم چیست! مدام [با خود می‌گفتیم] دوباره ببینیم, سه‌باره ببینیم تا آخر کتاب را خواندیم؛ نه تنها یک کلام هم نفهمیدیم، بلکه از این بزرگوار! هیچ نفعی غیر از کدورت و ظلمت و به‌هم‌ریختگیِ حال, به ما نرسید، هیچ چیز!

من یک روز در زمان سابق (زمان شاه) داشتم با ماشین‌های کرایۀ شخصی از قم به طهران می‌رفتم. عقب نشسته بودم. جوانی در جلو ماشین نشسته بود. او در طول راه نواری از جیب خود درآورد و گذاشت و گفت: «آقا این را بگذار تا آنجایی که می‌رویم [گوش کنیم]، اشکالی ندارد؟ نوار آقای فلان است.» گفتم: «نه»