تبیین مسئلۀ ارتداد و شرایط تحقق آن و کیفیت تعامل مسلمانان با سایر مذاهب

 كه در اختیار ما نیست. نه خدا و نه نكیر و مُنكر از ما راجع به این مطلب سؤال نمی‌كنند.

 این یك مسئله‌ای كه است كه سلسله علل و عالم مسببات و عالم تقدیرات اقتضای تَكوّن ما را در این بُرهه از زمان قرار داده است. همین‌طور راجع به مطالب دیگر؛ چرا پدر ما به جای فلان‌كس، فلان‌كس نیست؟ چرا مادر ما به جای فلان‌كس، زن دیگری نیست؟ چرا محیط ما به جای فلان محیط و موقعیت، در فلان موقعیت دیگر قرار نگرفته است؟ این چراها همه مسائلی است كه یك صرف تخیلات و توهمات است و انسان نمی‌تواند راجع به اینها نه سؤال كند و نه تفكر و تخیلش انسان را به جایی می‌رساند، هیچ نتیجه‌ای ندارد.

 سلسله علل و معلولات، عالم مسببات، عالم تقدیر و مشیت الهی اقتضا كرده است كه انسان در این برهه از زمان و از این پدر و مادر و در این شرایط و در این شهر و مكان و در این خصوصیات و در این جمعیت عائله و اسره تَكوّن پیدا بكند. این یك مطلب بدیهی است. بر این اساس باید انسان موقعیت خودش را ارزیابی كند و به مقتضای تكلیفی كه خداوند برای او قرار داده است عمل كند. این مطلب خیلی دقیقی هم هست و در مسائل تربیتی و حتی در مسائل تكلیفی، در تكالیف احكام ظاهریه و در كیفیت تعلق عبادات و تكالیف، این مسئله بسیار مسئله دقیقی است كه البته مغفول‌عنه است. ولی دیدگاه اولیای الهی به افراد یك مقدار زیادش به این قضیه برمی‌گردد؛ یعنی خصوصیات افراد در آن محیطی كه بودند و در آن وضیعتی كه بار آمدند، رشد كردند، در آن محیط فرهنگی كه فرهنگ آنها را بوجود آورده است، طرز تفكر آنها را بوجود آورده است و آنها در یك فضای مشخص و محدود فرهنگی بار آمدند، این مسئله بسیار بسیار از دیدگاه منابع وحی و منابع تشریع و سرچشمه وحی و تعلق تكلیف حائز اهمیت است.