نظام تربیتى و تكاملى انسان بر اساس حفظ ظاهر و توجه به باطن

خداوند متعال نفس ما را به همین كیفیت قرار داده نفس انسان در صورتی به مرتبه تكاملی می‌رسد كه بتواند این دو جنبه ظاهر و جنبه باطن را با هم حفظ كند و بتواند با هم نگه دارد. لذا خدا می‌فرماید وَ جَعَلَ اللَّيْلَ سَكَناً الأنعام، ٩٦ شب‌را برای سكونت قرار دادیم شب انسان باید برخیزد. مرحوم آقا می‌فرمودند: نمازی را كه انسان در شب می‌خواند با آن نمازی كه در روز می‌خواند تفاوت بسیار دارد. زیرا در شب همانطور كه از نقطه نظر ظاهر برخورد نفوس در عالم ظاهر موجب اختلال و موجب تشویش در نفس است در شب این نفوس همانطور كه استراحت كرده اند آن برخوردهای نفسانی و آن افكار و تخیلات در شب آنها هم یك پوششی رویش انداخته می‌شود، حالت انسان برای ارتباط با پروردگار در شب مهیاتر می‌شود. خب این برای چیست؟ برای شب است. بعد می‌فرمودند: باید انسان در شب بگیرد و در روز خرج كند. خرج یعنی چه؟ یعنی آنچه را كه در شب بدست آورده از قرائت قرآن، از دعا، از نماز، از خلوت با خدا، آنها را در اجتماع و در ارتباط با مردم به محك بگذارد، به بوته آزمایش بگذارد، آن حالاتی را كه بدست آورده است، آن حالات را در ارتباط با افراد پیاده كند. تصوّر نكنید این دو مسأله با هم تفاوت كلّی دارد، در شب در ارتباط با خدا به راز و نیاز و دعا و اینها بپردازد و در روز هر كاری دلش خواست بكند، دروغ و كلك و مكر و حقّه‌بازی در ارتباط با افراد، غشّ در معامله، خلاف گفتن، خلاف سنّت و خلاف دستور عمل كردن، برخلاف آنچه كه مبانی معیشتی اسلام از طریق اهل بیت علیهم‌السّلام به ما ارائه شده عمل كردن و به امید اینكه حساب شب جدا و حساب روز جدا است. انسان باید زرنگ باشد، انسان باید رِند باشد، انسان باید به هر كیفیتی نظر مشتری را جلب كند، انسان باید به هر كیفیتی خود را ترقّی بدهد، بالا برود، صعود پیدا بكند، این جدا كردن شب و روز است، جدا كردن دو مسیر ظاهر و باطن است.