چگونگى توغّل انسان‏ها در عالم كثرات وتوهمات‏

امام صادق علیه‌السّلام می‌فرماید: عظمت مال پروردگار است. چرا به من «یاشریف!» می‌گوئی؟ «ای بزرگ!». بزرگ اوست و این گفتن تو «یاشریف»، «ای بزرگ» به من، برای من ضرر دارد. شما با این گفتن در من ایجاد خاطره می‌كنید، ایجاد ذهنیت می‌كنید، آن حالت انكسار خود را در قبال پروردگار كم كم فراموش می‌كنم. ای شریف! ای شریف! ای بزرگ! ای آقا! ای حضرت آقا! ای كذا! ای كذا! اینها هی می‌آید، هی می‌آید، می‌آید، می‌آید، می‌آید، می‌آید، می‌شود چی؟ می‌شود قضیه، قضیه دستمال؛ آدم باور می‌كند بچّه است. آدم باور می‌كند كه این نه، این واقعاً حقیقتی دارد؛ نه، واقعاً بزرگ است. لذا امام صادق علیه‌السّلام خوشش نمی‌آید كسی به او بگوید: یا شریف. ائمّه خوششان نمی‌آید كسی از آنها تعریف و تمجید بكند. اگر در جای خودش باشد، خود آنها می‌گویند ما كی هستیم. این دو جنبه را آنها خودشان لحاظ می‌كنند، امّا خوششان نمی‌آید. در قبال عظمت پروردگار، ما عظیم نیستیم و راست هم می‌گویند و حقیقت را آنها می‌گویند، ما داریم دروغ می‌گوئیم، ما عظمت را بی‌خود به خودمان می‌بندیم، بزرگی را به خودمان می‌بندیم. این اثری كه این القاب در نفس انسان می‌گذارد، هزار سال عبادت نمی‌تواند این اثر را برطرف كند. عبادت فقط یك جریان است، یك عمل است كه آن عمل اگر در بستر مناسب قرار بگیرد مؤثّر است امّا اگر آن بستر، بستر مناسبی نباشد، آن نماز و آن روزه و آن عبادت نمی‌تواند اثر كند. چرا خوارج نماز شب نه تنها موجب تقرّب بلكه بر بُعد آنها می‌افزود؟ چون بستر، بستر مناسبی نبود. بستر، بستر عُجب بود. بستر، بستر كبریائیت بود. بستر، بستر خودخواهی بود. بستر، بستر عدم تسلیم در قبال حقّ و كلام مولا امیرالمؤمنین بود. این بستر نمی‌تواند زمینه را زمینه مناسبی كند برای تأثیر عبادت. لذا عبادت اثر ندارد، عبادت موجب بُعد می‌شود، موجب انانیت بیشتر می‌شود. نفس را ضعیف نمی‌بیند، نفس‌را تهی نمی‌بیند و این تهی ندیدن و ضعیف ندیدن، بزرگ‌ترین مانع و حاجب است كه انسان را از پروردگار جدا می‌اندازد.