لزوم سیر ترتیبى مراتب علم پروردگار

شرح روايت نبوى «لى مع اللَه حالاتٌ لا يسَعُها مَلَكٌ مُقَرّبٌ و لا نبى مُرسَلٌ»

لى مع اللَه حالاتٌ لا يسَعُها مَلَكٌ مُقَرّبٌ و لا نبى مُرسَلٌ.¹«من با خداوند متعال حالاتی دارم كه نه ملك مقربی تحمل آنها را دارد و نه پیامبر مرسلی می‌تواند چنین حالاتی را ادراك كند.»

عجز جبرئیل امین از تحمل مقام علم اطلاقی رسول خدا

این چه حالی است كه رسول اكرم صلی اللَه علیه و آله و سلّم ادراك می‌كند اما جبرائیل و امثال او از تحمل آن عاجزند؟! با توجه به اینكه جبرائیل امین ملكی است كه علم را از مقام اطلاق به همه عوالم ربوبی ازجمله عالم ناسوت و مُلك تنزل می‌دهد.

حصول مراتب مختلف علم برای ماسوی به‌واسطه افاضه جبرئیل امین‌

بعضی از مخترعین می‌گویند: «ما برای اكتشاف و اختراع نمی‌توانیم به نكته و لِمّ مطلب برسیم الّا اینكه یك‌دفعه در وجود خود جرقه‌ای احساس می‌كنیم كه ما را به مطالب دیگری سوق می‌دهد!»² این مطلب در همه افراد و تمام حالات وجود دارد؛ من‌باب‌مثال پزشك بسیار متخصص و حاذقی باوجود تحقیق و تفحص در معاینات بالینی و امثال‌ذلك، نمی‌تواند به حقیقت مطلب برسد اما ناگهان جرقه‌ای به ذهنش می‌زند و او را به راه حلّ آن مرض و ناراحتی می‌رساند. همچنین هنگامی كه علماء و فقهاء در استنباط احكام شرعی به روایاتی متعارض می‌رسند كه از جمع بین آنها ناتوان‌اند، ناگهان با جرقه‌ای در ذهن آنها تمام روایات متعارضه به روایات متوافقه تبدیل می‌شوند و با رفع تعارض به نتیجه می‌رسند.

واضح است كه انسان مطلبی را كه در حین تكاپو و كنكاشِ رسیدن به مطلوب به ذهنش می‌رسد، از قبل نمی‌دانسته است؛ و الّا به‌دنبال آن نمی‌گشت، و هنگام حلّ معادله، «فهمیدم» نمی‌گفت. جرقه‌ای كه باعث فهمیدن مطلب می‌شود، علمی است كه جبرائیل از مقام علم در نفس افراد قرار می‌دهد.

از امثال این كمترین مراتب متصوّر تا بالاترین مراتب غیرقابل‌تصور معرفت‌الهی را كه این ملك مقرّب خداوند برای انبیاء و اولیاء می‌آورد، همه از مصادیق نزول مراتب علم است. به‌عبارتی، علم مطلق پروردگار در ظرف جناب جبرائیل تمام عوالم ربوبی را زیر چتر و پر خود قرار می‌دهد.