مرتب سازی:
لزوم سیر ترتیبى مراتب علم پروردگار
4مرتبه دوم: انكشاف صوَر علمی پروردگار
مرتبه دوم آن است كه انسان بتواند از صوَر علمی پروردگار كه جنبه حسی ندارد استفاده كند. این صور، انكشاف حقایق علم پروردگار است بهصورت؛ همانطور كه در عالم خواب حقایقی بهصورت و نه بهجسم و حس برای شخص منكشف میشود و از آن لذت و استفاده میبرد و وقتی از خواب بیدار میشود احساس انبساط و طراوت دارد.
مجرد بودنِ حقیقتِ لذت و ابتهاج
فرضاً كسی در خواب به حرم امام رضا علیهالسّلام وارد میشود و حضرت از او پذیرایی میكنند و مسئلهای را به او نشان میدهند؛ طراوت و لذتی كه از این خواب برای او پیدا میشود دارای جنبه حسی نیست و فقط جنبه صوری دارد، چراكه لذت بردن انسان به جنبه خیال او بستگی دارد؛ زیرا جنبه مادی بدن فیزیكی و عنصری، مانع از احساس یك مطلب مجرّد است.
سنخیت نداشتن علت ادراك لذت با امور مادی
منبابمثال، لذتی كه شما از نگاه كردن به یك گل میبرید، حاصل انعكاس شكل و شمایل و عطر آن در مغز و دِماغ شما نیست. بازگشت نوری كه به این شیء خارجی خورده است به چشم و قرینه شما وارد میشود و سپس تصویر آن در شبكیه موجب مجموعهای از فعل و انفعالات فیزیكی میگردد، و بعد بهواسطه نقطه زرد كه به آن ماكولا میگویند به مغز انتقال پیدا میكند و مغز صورت فیزیكی آن را در خود نگه میدارد؛ هیچكدام از این مراحل، لذت نیست، بلكه تنها امری فیزیكی و مادی در عالم خارج تحقق پیدا كرده است.
همچنین در بوییدن گل، شما در واقع هوایی را استشمام میكنید كه با ذرات نامرئی تراوششده از گل1 مخلوط شده است، سپس غدد حسّاس بینی آن ذرات را ضبط و به مغز منتقل میكنند؛ آنوقت شما عطر آن را احساس میكنید.
بازگشت علت ادراك لذات مادی به رابطه میان جسم و روح
رسیدن این عطر یا رنگ و شمایل خاص به مغز انسان یك مطلب مادی است، ولی احساس این شكل خاص و صورت زیبا و عطر بسیار دلنشینی كه در گل قرار دارد مطلب دیگری است كه به مغز مربوط نیست، بلكه به نفس مربوط میشود. كار مغز، واسطهگری برای انسان است و مسائل ظاهری و حسی را به نفس كه مجرّد است منتقل میكند و ارتباط بین نفس و ظاهر را برقرار میسازد؛ پس لذتی كه از بوییدن و تماشای یك گل زیبا حاصل میشود امری معنوی و مجّرد است.
- اين ذرات به اندازهاى لطيف است كه به چشم نمىآيد و حس نمىشود، بهطورىكه اگر وسيله سنجش حساسى داشته باشيم (نظير بعضى ترازوهاى دقيق كه حتى وزن يك نقطه جوهر بر صفحه كاغذ را نشان مىدهند) متوجه مىشويم بهواسطه تراوش اين ذرات وزن گل دائماً كاهش مىيابد؛ لذا مىبينيد گل بهتدريج پلاسيده و سپس خشك مىشود.