انقسام علم به علم حصولی وعلم حضوری

حال به بررسی خود حدیث باز می‌گردیم، امام صادق علیه‌السّلام می‌فرماید: «علم عبارت است از نوری كه خداوند در قلب هر كسی كه بخواهد او را هدایت كند قرار می‌دهد. آیا مطالبی كه توسط افرادی مختلف برای انسان نقل می‌شود نور است؟! مثلًا شخصی به انسان بگوید: فلان قضیه اتّفاق افتاد، و دیگری خلافش را نقل كند، شخص ثالث خبر اول را تأیید، و شخص رابع خبر دوم را تأیید كند؟!

نور حقیقتی است كه موجب راهنمایی انسان به واقع باشد؛ من‌باب‌مثال خورشید نور است زیرا موجب می‌شود كه موجودات به واقع و حقایق مختفی بر چشم اطلاع پیدا كنند و اگر خورشید نباشد تمام عالم تاریك است. پس در نور یك جنبه واقع و نفس‌الأمر قرار دارد؛ به‌عبارتِ‌دیگر: نوری كه خداوند در قلب قرار داده‌است برای هدایت است و امكان ندارد آن نور موجب اشتباه شود.

حال كه حقیقت نور را دانستیم این سوال پیش می‌آید كه این نور از سنخ علم حصولی یا حضوری است؟! آیا مطالبی كه توسط افراد مختلف برای انسان نقل می‌شود كه مصداق علم حصولی و خلاف بردار است نور است؟!

می‌خواهم مثالی را مطرح كنم كه یقینی‌ترین یقینیات را از شما می‌گیرد!

چند سال است كه در روزنامه‌ها، مجلات و گزارشات می‌گویند: عدّه‌ای با «آپولو» به كره ماه رفته و تحقیقاتی كرده و برگشته‌اند؛ آیا واقعاً آپولو به كره ماه رفته است؟! چه كسی می‌تواند با دلیل عقلی و علمی این مطلب را ثابت كند؟! امروزه می‌توانند با هزاران كَلك ادعا كنند كه این اتفاق واقع شده است؛ مانند فیلم‌های علمی تخیلی كه با زوم كردن و كوچك كردن أجسام و هزاران حقّه دیگر می‌بینید یك آسمان‌خراش صدوده طبقه ناگهان با زلزله فرو می‌ریزد یا شخصی خود را از بالای كوه به پایین پرت می‌كند.

البته امكان وقوع این قضیه در خارج وجود دارد همان‌طور كه عرض شد انسان عاقل این‌گونه اخبار را در بوته احتمال قرار می‌دهد ولی مقصودم از این بیان مثال این مطلب بود كه: در از یقینی‌ترین یقینیات این عصر و قرن نیز می‌توان به‌سادگی تشكیك نمود. با اینكه هیچ دلیلی نداریم كه آپولو به كره ماه رفته باشد ولی همگی به این موضوع یقین داریم؛ زیرا دائماً نقل آن به گوش ما خورده است، دائماً تصویر و گزارش و مصاحبه دیده‌ایم تا اینكه این اتفاق را به‌عنوان یك اصل مسلّم و غیرقابل خدشه پذیرفته‌ایم. پس علم ما به این اتفاق علم حصولی است كه فایده ای ندارد؛ زیرا ناگهان متوجه می‌شویم گرچه كلاهی بر سرمان گذاشته‌اند! چه آنها بلدند چطور ما را فریب بدهند!¹