مرتب سازی:
انقسام علم به علم حصولی وعلم حضوری
4پس روشن شد كه ارزش و اعتبار علم حصولی چه مقدار است، و این درصورتی است كه میبینیم تمام برنامهها، حركتها، قضاوتها، و فتواها در سرتاسر جهان براساس علم حصولی است! یعنی بدون اینكه خود انسان در جریان امری قرار گیرد، قضیهای برای او بازگو میشود و او نیز ترتیب اثر میدهد.
بنابراین علم حصولی علمی است كه مطلبی در خارج از محیط نفسِ فرد برای او روشن میشود، چه صحیح باشد و چه ناصحیح، چه به واسطه خواب و مكاشفه باشد و چه به واسطه نقل از اشخاص.
علم حصولی به دو قسم تقسیم میشود:
قسم اول: علمی است كه برای شخص بدون حضور در آن پدیده حادث میشود؛ مانند علمی كه از نقل كردن مطالب برای انسان حاصل میشود.
قسم دوم: علمی است كه برای شخص با حضور در متن آن پدیده حادثمیشود؛ مانند معلمی كه دانشآموزان كلاس را در اطراف خود میبیند. این قسم قوّت بیشتری نسبت به قسم اول دارد؛ زیرا خود معلم در كلاس حضور دارد. البته با وجود اینكه معلم در صحنه حاضر است ولی ممكن است بهعلت مسائلی نظیر ضعف دید و عدم استفاده از عینك، درد چشم، اشتباه در تطبیق افراد مشابه و توجه نكردن كافی دچار خطا و اشتباه شود، لذا در حقیقت این دو قسم از مُدرَكات هستند نه علوم و از باب تشبیه به آنها علم گفته میشود.
نكته مبهمی كه در خلال این مباحث علمی باید مورد توجه قرار بگیرد، این است كه این مسائل از مبانی مهم سلوك است! یعنی آیا سالك میتواند به حرف هر كسی گوش بدهد و به هر خبری كه به گوشش میرسد عمل كند؟ یا هر كس به او گفت: من فلان خواب را دیدهام، او را تصدیق كند و اساس زندگیاش را بر آن بگذارد؟! خیر سلوك بسیار بالاتر و مهمتر از اینگونه اعمال ابلهانه و كودكانه است.
دسته دوم: علم حضوری است كه به علمی گفته میشود كه یك پدیده یا واقعیت در نفس انسان حاضر باشد و انسان آن را در وجود خود نه در خارج احساس كند و در چنین علمی اشتباه وجود ندارد. مثلًا اگر معلمی از دانشآموزان بپرسد: آیا شما در كلاس هستید؟ جواب میدهند: بله هستیم، زیرا وجود خود را احساس میكنند و در این حس شكی نیست. حال اگر هزار نفر به یكی از آن دانشآموزان بگویند تو خیال میكنی در این كلاس حضور داری در او تأثیری ندارد، مگر اینكه اختلالات روانی داشته باشد.