كیفیت نزول حقیقت علم در مجارى عالم وجود

و اگر عقل او را نیز متین و استوار یافتید، باز زود اقدام بر پیروی و تبعیت نكنید! تا آنكه او را بنگرید كه آیا با هوای نفس خود متحد شده و علیه عقلش قیام كرده است و یا آنكه با عقلش متحد شده و باهم علیه هوای نفس امّاره به‌پا خاسته‌اند. و دیگر ببینید كه آیا نسبت به ریاست‌های باطله دنیویه اشتیاق و رغبت دارد یا آنكه بی‌رغبت و میل است؛ چون در میان توده مردم افرادی یافت می‌شوند كه هم دنیا و هم آخرت، هر دو باخته‌اند؛ دنیا را برای‌وصول به دنیا ترك گفته‌اند و پنداشته‌اند كه لذت ریاست‌های باطل از لذت اموال حرام و نعمت‌های مباح و حلال بیشتر است، و بنابراین برای نیل به ریاست‌های باطل از همه اینها گذشته‌اند. و اگر به آنها گفته شود: از خدا بپرهیز! مقام خودخواهی و عزت كاذب، او را به گناه می‌كشد پس جهنم برای او بس است و حقاً بد محلّ آرامشی است. این چنین فردی چون آدم یك‌چشمی، پیوسته در امور بدون بصیرت و درایت است و اولین گامی كه به باطل بردارد، او را به آخرین مراتب خسران و زیان می‌كشاند. و پس از آنكه نمی‌تواند به منویات خود برسد، پروردگارش او را در طغیان و سركشی ممتد می‌برد؛ و در این صورت آنچه را كه خدا حرام كرده است حلال می‌شمرد و آنچه را كه خدا حلال كرده است حرام می‌شمرد. و اگر ریاست باطلش كه به‌دنبالش می‌رود و برای وصول به آن خود را به مهالك انداخته و به شقاوت رسانده است سالم بماند، باكی در از بین رفتن دینش ندارد؛ پس این افراد كسانی هستند كه خدا بر آنها غضب نموده و به آنان صَلای دورباش زده و عذاب ذلّت‌آمیز و تحقیرانگیز برایشان مهیا ساخته است.

ولیكن مرد، تمام مرد، نیكومرد آن كسی است كه هوای نفس و درخواست خود را تابع امر خدا نموده است و قوای خود را در راه رضای خدا مبذول داشته است؛ و ذلت را با وجودِ داشتن حق، به عزت ابدیه نزدیك‌تر می‌یابد از عزتی كه با باطل به‌دست می‌آید. و به‌یقین می‌داند كه گرفتاری‌های كم و ناچیز دنیا كه برای رضای خدا آنها را تحمل می‌كند، او را به دوام نعمت‌های ابدیه خداوند در بهشتی كه خرابی و فناء و نیستی ندارد خواهد رسانید؛ و نیز می‌داند كه اگر از هوای نفس امّاره خود پیروی كند، بسیاری خوشی‌هایی كه در دنیا می‌برد او را به عذاب ابدیه خداوند كه زوال و انقطاع ندارد خواهد كشانید.