كیفیت غلبه قواى وهمى بر مبانى علمى‏

البته ممكن است خواب منطبق با موازین پزشكی نیز باشد و انسان باید در چنین مواردی خواب را جزء احتمالات قرار دهد و راجع‌به آن تحقیق كند؛ چه اینكه‌انسان باید راجع‌به هر قضیه‌ای تحقیق كند.

تحصیل علم و یقین و پرهیز از تقلید كوركورانه، اولین سفارش امام صادق به عنوان بصری‌

به‌طورعام ترتیب اثر دادن به خواب و مكاشفه برخلاف مرام اسلام بوده و قطعاً مناقض با سلوك الی‌اللَه است؛ لذا اولین مطلبی كه امام صادق علیه‌السّلام به «عنوان بصری» می‌فرمایند این است كه باید به‌دنبال علم و یقین برود و هر قدمی كه برمی‌دارد با حجت قرین باشد، نه اینكه از هر فردی كوركورانه و مقلّدانه دنباله‌روی نماید.

انغمار در تخیلات سبب ابتعاد از واقعیاتِ علمی‌

گرچه در آیات و روایات بر این مسئله تأكید فراوانی شده است،¹ ولی گویا آن‌قدر در احساسات و تخیلات منغمر هستیم كه نمی‌توانیم مطلب را بپذیریم و در مسائل دائماً به‌دنبال ظواهر می‌رویم و آن جنبه را بر جنبه عقلانی و منطقی غلبه می‌دهیم.

روایت امام صادق پیرامون شك‌نما بودن مرگ در نزد انسان‌

تخیلات، هادم واقعیات موت در دیدگاه انسان‌

امام صادق علیه‌السّلام می‌فرمایند:

لَم يخلُقِ اللَه عزّ و جلّ يقيناً لا شَكّ فيه اشبَهَ بِشَكّ لا يقينَ فيهِ مِنَ الموت. «خداوند امر يقينى و مسلّمى را كه هيچ شكى در آن نيست، شبيه‌تر به امر مشكوكى كه گويى هيچ يقينى در آن نيست مانند مرگ نيافريده است.»²

همه ما می‌دانیم مرگی كه فعلًا برای فلان شخص پیش آمده، روزی برای ما نیز پیش خواهد آمد. نسبت به این قضیه كاملًا یقین داریم اما درعین‌حال طوری برخورد می‌كنیم كه گویا موت برای ما نوشته نشده است. اگر واقعاً به مرگ یقین و باور داشته باشیم، وضع ما این‌طور نخواهد بود.

دلالت سوره تكاثر بر بالفعل بودن بهشت و جهنم‌

در سوره مباركه تكاثر می‌فرماید:

(بِسْمِ اللَه الرَّحْمنِ الرَّحِيمِ* أَلْهاكُمُ التَّكاثُرُ* حَتَّى زُرْتُمُ الْمَقابِرَ* كَلَّا سَوْفَ تَعْلَمُونَ* ثُمَّ كَلَّا سَوْفَ تَعْلَمُونَ* كَلَّا لَوْ تَعْلَمُونَ عِلْمَ الْيَقِينِ* لَتَرَوُنَّ الْجَحِيمَ* ثُمَّ لَتَرَوُنَّها عَيْنَ الْيَقِينِ* ثُمَّ لَتُسْئَلُنَّ يَوْمَئِذٍ عَنِ النَّعِيمِ).³«توجه و گرایش به كثرات شما را از یاد خدا منصرف و منحرف كرد* تا وقتی‌كه در آستانه مرگ واقع شده و قبر خود را در برابر دیدگان خود مشاهده نمودید* (ای مردم، شما كه به مرگ یقین دارید، تا چند به دنبال كثرت‌طلبی و تفاخر هستید؟! وقتی جانتان به لب آید و تمام پرده‌ها كنار رود، متوجه خواهید شد كه كثرت‌طلبی جز خسران و بدبختی نتیجه‌ای برای شما به‌بار نیاورده است)* ابداً چنین نیست كه قضیه به‌همین كیفیت بماند و به‌زودی هر شخص خودخواه و خودپسندی خواهد دانست* و باز هم تاكیداً ابداً چنین نیست كه گرایش به كثرات برای شما مفید باشد، به‌زودی خواهید دانست* ابداً چنین نیست؛ اگر شما به علم‌الیقین می‌دانستید و از حقیقت امر مطلع می‌شدید،* هرآینه حقیقت دوزخ را (كه حقیقت توجه به كثرات و باطن توجه به غیرخداست) می‌دیدید* و سپس آن را به عین‌الیقین درمی‌یافتید* و پس از آن شما از نعیم ولایت مورد سؤال قرار می‌گرفتید.»⁴