تأثیر ذكر در قطع تعلق از شئون دنیا

استمرار در اراده و مشیت پروردگار

می‌توان این جریان را به عالم امر و عالم خلق پروردگار تشبیه نمود كه وقتی اراده و مشیت حضرت حق بر خلق اشیاء تعلق می‌گیرد، آن اراده یك اراده واحد مستمری است كه در هر لحظه‌¹ با همه اشیاء خواهد بود، نه یك اراده دفعی و منقطع.

این اراده، دارای اثراتی خارجی مانند همین لیوان و پارچ آبِ در مقابل ما می‌باشد، ولی ما خود آن اراده را نمی‌بینیم؛ همان‌طور كه برق موجود در دستگاه‌های یك كارخانه را نمی‌بینیم و آنچه برای ما قابل مشاهده است، ظهور و بروز جریان برق در این دستگاه‌هاست. ما می‌توانیم حركت چرخ‌دنده‌ها و اهرم‌ها و بازوهای دستگاه را كه مانند ربات قطعات را یك‌به‌یك برمی‌دارند و در جای خود می‌گذارند و مونتاژ می‌كنند، ببینیم؛ درحالی‌كه آن چیزی كه موجب حركت است، انرژی و نیرویی است كه در وجود این دستگاه سَرَیان دارد.

موجودات عالم وجود در حكم رباتی هستند كه وجودِ واحدِ مستمری كه عبارت از اراده حق است همه آنها را به‌كار انداخته است؛ به‌طوری‌كه اگر یك لحظه آن وجود قطع شود، عدم و نیستی بر تمام عالَم حاكم، و گَرد مرگ بر بستره عالم وجود افشانده خواهد شد.

وقتی اراده و مشیت حق تنها نیرویی است كه به‌وسیله آن تمام عالم هستی تحقق پیدا كرده است، باید حقیقت همه اشیاء را از آن دستِ پنهان و نیروی مخفی و جنبه امری دانست. لذا آیه شریفه‌ (سَنُرِيهِمْ آياتِنا فِي الْآفاقِ وَ فِي أَنْفُسِهِمْ حَتَّى يَتَبَيَّنَ لَهُمْ أَنَّهُ الْحَقُّ)² می‌فرماید: ما آیات خود را در موجودات و حوادث خارجی و در قضایای نفسی آنها نشان می‌دهیم تا برایشان روشن شود كه تنها همان مشیت و اراده الهیه حق است؛ به‌عبارت‌دیگر: (حَتَّى يَتَبَيَّنَ لَهُمْ) غایت از ارائه آیات را بیان می‌كند و می‌فرماید هدف از آیات الهی آن است كه برای آنها روشن شود كه در پس پرده فقط اراده حق را ببینند.