ولایت تکوینی انبیاء و ائمه علیهم‌السلام

أعوذُ بِاللهِ مِنَ الشَّیطانِ الرَّجیم

بِسمِ اللهِ الرّحمٰنِ الرّحیم

الحَمدُ لِلّهِ رَبِّ العالَمینَ

والصَّلاةُ والسَّلامُ علیٰ أشرَفِ المُرسَلینَ وخَیرِ البَریَّةِ أجمَعین

أبی القاسِمِ محمد

وعلیٰ آلِهِ الطَّیِّبینَ الطّاهِرینَ المَعصومینَ المُکَرَّمینَ

واللَّعنَةُ علیٰ أعدائِهِم أجمَعین إلیٰ یَومِ الدّین

خلاصه‌ای از مطالب جلسۀ قبل: معنای ملکوت و «کُنِ» تکوینی

در جلسۀ قبل به بیان مسئلۀ «ملکوت» پرداختیم و گفتیم که ملکوت، همان عالم امر و عالم غیب و عالم ارتباط بین همۀ اشیا و حضرت حق سبحانه‌وتعالیٰ است؛ همان‌طور که خداوند در قرآن کریم می‌فرماید: ﴿وَمَا أَمْرُنَا إِلَّا وَاحِدَةٌ كَلَمْحٍ بِالْبَصَرِ﴾¹ یعنی برخلاف ما که برای کارهایمان نیازمند واسطه‌هایی هستیم که باید آنها را به ترتیب محقق کنیم تا مقصود حاصل شود، خداوند [برای تدبیر عالم] نیازمند وسائط نیست؛ چراکه این واسطه‌ها هیچ تأثیری ندارند، مگر با ارادۀ خداوند متعال؛ اگر خداوند بخواهد امری اتفاق بیفتد، آن مسئله در عالم خارج واقع می‌شود.

خداوند در آیۀ دیگری در سورۀ یس می‌فرماید: ﴿إِنَّمَا أَمْرُهُ إِذَا أَرَادَ شَيْئًا أَنْ يَقُولَ لَهُ كُنْ فَيَكُونُ﴾² معنای آیه این است که اگر پروردگار متعال بخواهد امر یا مسئله‌ای در عالَمِ خارج تحقق بگیرد، به آن می‌گوید: ﴿كُنْ﴾؛ «باش». و [البتّه] این ﴿كُنْ﴾ از قبیل الفاظی نیست که ما استعمال می‌کنیم؛ بلکه مُراد از آن، «کُنِ تکوینیه» به معنای ارادۀ الهی است که به تحقق اشیاء تعلق می‌گیرد.

تصریح قرآن به وجود وسائطی در عالم، با وجود وحدانیّت خداوند

با وجود این، ما می‌بینیم خداوند متعال به وجود واسطه‌های خارجی اشاره دارد؛ مانند فرشتگان رحمت و عذاب و رزق، و فرشتگان قبض روح [که دربارۀ آنها می‌فرماید]: ﴿الَّذِينَ تَتَوَفَّاهُمُ الْمَلَائِكَةُ﴾.³ در آیۀ دیگری می‌فرماید: ﴿قُلْ يَتَوَفَّاكُمْ مَلَكُ الْمَوْتِ الَّذِي وُكِّلَ بِكُمْ﴾.⁴ و از طرف دیگر می‌فرماید: ﴿وَمَا أَمْرُنَا إِلاّ وَاحِدَةٌ﴾؛⁵ ﴿إِنَّمَا أَمْرُهُ إِذَا أَرَادَ شَيْئاً أَنْ يَقُولَ لَهُ كُنْ فَيَكُونُ﴾. [این آیۀ شریفه،] ﴿كُنْ فَيَكُونُ﴾ را به ملائکه و ملک‌الموت نسبت نمی‌دهد؛ بلکه این قول را به خداوند متعال نسبت می‌دهد؛ [زیرا] ﴿إِنَّمَا أَمْرُهُ﴾ یعنی «امرِ خداوند». با این‌وجود، می‌بینیم خداوند این «امر» را به ملائکه واگذار کرده است. پس چگونه می‌توانیم میان این آیات جمع نماییم؟ و چگونه تعارض و تناقض و تضادّ بین این آیات رفع می‌شود؟