ولایت تکوینی ملائکه

یقین حضرت ابراهیم با مشاهدۀ ملکوت آسمان‌ها و زمین

همان‌طور که خداوند متعال در آیۀ دیگری هم به این مسئله تصریح می‌فرماید: ﴿وَكَذَلِكَ نُرِي إِبْرَاهِيمَ مَلَكُوتَ السَّمَاوَاتِ وَالْأَرْضِ وَلِيَكُونَ مِنَ الْمُوقِنِينَ﴾.¹ خداوند نمی‌فرماید «کذلک نُری إبراهیمَ السّماواتِ والأرضَ»؛ زیرا حضرت ابراهیم آسمان‌ها و زمین را می‌دید و نیازی به نشان دادن نداشت! پس معنای ﴿مَلَكُوت﴾ در اینجا چیست؟ معنای ملکوتِ اشیاء، ملکوتِ آسمان‌ها و زمین، ملکوت درختان، ملکوت کرات آسمانی و ملکوت افلاک چیست؟ [این ملکوت چیست که آیه می‌فرماید:] «آن را به ابراهیم نشان می‌دهیم» ﴿لِيَكُونَ مِنَ الْمُوقِنِينَ﴾؛ «برای اینکه از صاحبان یقین باشد»؟! و در قلب ابراهیم علی نبینا و آله و علیه السّلام چه اتفاقی افتاد که از موقِنین شد؟! با توجه به اینکه او پیش از این نیز عالم را می‌دید، ماه و خورشید و کرات آسمانی را می‌دید و همۀ حوادث را مشاهده می‌کرد، اما از موقِنین نشده بود؛ اما وقتی ملکوت آسمان و زمین را دید، از موقنین شد.

ملکوت یعنی کیفیت نزول مشیّت در این عالَم

ملکوت عبارت است از علت؛ یعنی کیفیت ارادۀ خداوند متعال و چگونگیِ نزولِ مشیّت در این عالم. و آیات دالّ بر این مطلب بسیار است.²

خصوصیّات و غرائز انسان، منشأ تمام تصرفات و افعال او

مسئلۀ دوم که بسیار مهم است و باید در آن تأمل کنیم این است که انسان دارای صفات، غرائز و خصوصیّات فردی است. هرچه می‌خواهد انجام دهد، به‌واسطۀ وجود این خصوصیّات است و به‌حسب این ویژگی‌ها به هر کاری که بخواهد می‌پردازد. انسان دارای عقل، اراده و تدبیر است؛ دارای رحمت، شفقت و رأفت است؛ دارای عطوفت و خشم و غضب است؛ قدرت تفکر و تأمل دارد؛ دارای غریزۀ شهوت و غریزۀ [حُب به بقای] حیات است. همچنین غریزۀ حبّ نفس و استجلاب منافع دارد که این از مهم‌ترین غرائز انسان است.

لزوم تناسب میان هر غریزه و احتیاج انسان در به کارگیری غرائز

این غرائز در نهاد انسان وجود دارد و او همۀ کارها را از طریق این غرائز انجام می‌دهد، به‌نحوی که مقتضای آن غریزۀ خاص باشد. مثلاً اگر شخصی بخواهد مشکلی را حل کند، آن را از طریق غریزۀ شهوت یا غریزۀ خشم حل نمی‌کند؛ چراکه انسان در این حالت [شهوت یا غضب] شرایطی دارد که قادر به حلّ مسئله یا مشکل نیست؛ بلکه اگر می‌خواهد مسئله‌ای را حل کند، باید فارغ‌البال باشد و در مورد آن تفکر و تأمل کند تا راه حلی برای باز کردن گره پیدا کند. بنابراین، انسان باید کدام غریزه و صفت را برای حل مسئله به کار ببرد؟ آیا با غریزۀ شهوت این کار را انجام می‌دهد؟ خیر. آیا با صفت غضب حل می‌کند؟ خیر.